Vaşinqton görüşünün deyilməyən nəticələri – Rusiya niyə geri çəkildi? – ANAR İSAYEV şərh edir
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi təqdim olunan Vaşinqton Bəyannaməsinin imzalanmasından bir il ötür.
2025-ci il avqustun 8-də ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Vaşinqtonda keçirilən görüş zamanı iki ölkə arasında sülh sazişinin mətni paraflanıb, tərəflər bir sıra siyasi öhdəliklər götürüblər. Razılaşma Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülh perspektivləri baxımından mühüm diplomatik hadisə kimi qiymətləndirilib.
Globalinfo.az-a danışan Azərbaycan Ümid Partiyasının İdarə Heyətinin üzvü Anar İsayev deyib ki, Vaşinqton görüşü yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində növbəti diplomatik təmas kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz:
“Bu görüş əslində Cənubi Qafqazda münaqişədən sonrakı siyasi düzənin formalaşdırılması üçün dönüş nöqtəsi oldu.
Birincisi, sülh prosesinin məntiqi dəyişdi.
Əvvəllər əsas məsələ Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli, ərazi bütövlüyü və Qarabağın statusu ətrafında gedirdisə, 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasından sonra gündəm daha çox dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin açılması və regional iqtisadi inteqrasiya üzərində cəmləşdi. Yəni münaqişənin özündən sonrakı mərhələyə keçid sürətləndi.
İkincisi, sülh sazişi artıq sadəcə danışıqlar mövzusu deyil, siyasi öhdəliklər sisteminə çevrildi.
Vaşinqtonda sülh sazişinin mətninin paraflanması mühüm psixoloji və siyasi hədd idi. Çünki bu, tərəflərin uzun illər davam edən qarşıdurmadan sonra münasibətləri hüquqi-siyasi çərçivəyə salmaq iradəsini nümayiş etdirdi. Lakin burada mühüm məqam var: paraflama sazişin imzalanması və ratifikasiya edilməsi demək deyil. Buna görə də son bir ildə əldə olunan irəliləyişi qiymətləndirərkən həm nailiyyətləri, həm də hələ tamamlanmamış prosesləri nəzərə almaq lazımdır.
Üçüncüsü, Zəngəzur istiqaməti artıq yalnız Azərbaycan-Ermənistan məsələsi deyil.
Vaşinqton görüşünün ən strateji nəticələrindən biri nəqliyyat-kommunikasiya məsələsinin regional və beynəlxalq gündəmə çıxmasıdır. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçəcək bağlantının perspektivi artıq yalnız Bakı və İrəvanın müzakirə etdiyi məsələ deyil. Burada ABŞ, Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Avropa və digər aktorların iqtisadi maraqları da formalaşır.
Bu isə çox mühüm dəyişiklikdir: Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi tədricən geosiyasi rəqabətdən iqtisadi qarşılıqlı asılılığa doğru hərəkət edir”.
Anar İsayevin sözlərinə görə, ən böyük dəyişiklik geosiyasi müstəvidə baş verdi:
“Vaşinqton görüşü ABŞ-ın Cənubi Qafqazda rolunun əhəmiyyətli dərəcədə artdığını göstərdi. Əvvəllər regionda Rusiya əsas vasitəçi və təhlükəsizlik aktoru kimi qəbul edilirdisə, indi ABŞ özünü sülh prosesinin siyasi və iqtisadi arxitekturasında əsas aktorlardan biri kimi təqdim edir.
Bu, Azərbaycan üçün də yeni imkanlar yaradır. Bakı bir tərəfdən Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi, digər tərəfdən ABŞ və Avropa ilə enerji, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələri genişləndirərək daha çoxşaxəli regional siyasət yürüdə bilir.
Ermənistan baxımından isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. İrəvan üçün Vaşinqton prosesi Qərblə inteqrasiyanı gücləndirmək və təhlükəsizlik siyasətini diversifikasiya etmək imkanı yaratdı. Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərindəki dəyişiklikləri də bu kontekstdən ayrı düşünmək mümkün deyil.
Bəs Rusiya nə itirdi?
Məncə, bunu xüsusilə qeyd etmək lazımdır. 2025-ci ilin Vaşinqton prosesinin ən mühüm geosiyasi nəticələrindən biri Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı əvvəlki vasitəçilik monopoliyasının zəifləməsi oldu.
2020-ci il müharibəsindən sonra Moskva regionda əsas təhlükəsizlik mexanizmlərindən birinə malik idi. Lakin sonrakı proseslər, xüsusilə Qarabağdakı vəziyyətin dəyişməsi, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin yeni mərhələyə keçməsi və Ermənistanın Qərbə yaxınlaşması Rusiyanın əvvəlki təsir imkanlarını məhdudlaşdırdı. Vaşinqton görüşü isə bu dəyişiklikləri artıq institusional və geosiyasi müstəviyə çıxardı”.
Siyasətçi düşünür ki, bir məsələdə ehtiyatlı olmaq lazımdır:
“Vaşinqton razılaşmasını “bütün problemlərin həlli” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Çünki sülhün davamlılığı üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmir. Sərhəddə etimad, nəqliyyat xətlərinin açılması, iqtisadi əlaqələrin qurulması və sazişin hüquqi prosedurlarının tamamlanması zəruridir.
Başqa sözlə, ötən bir ildə əsas dəyişiklik münaqişənin həllindən daha çox, münaqişə məntiqindən əməkdaşlıq məntiqinə keçid üçün siyasi bazanın yaradılmasıdır. Bütün bunlara görə Vaşinqton görüşünün əhəmiyyətini üç səviyyədə qiymətləndirərdim:
Azərbaycan-Ermənistan səviyyəsində: Düşmənçilik münasibətlərindən sülh və normallaşma gündəminə keçid sürətləndi.
Cənubi Qafqaz səviyyəsində: Regionda nəqliyyat, enerji və iqtisadi layihələrin siyasi əhəmiyyəti artdı. Azərbaycan artıq yalnız münaqişənin tərəfi deyil, regional bağlantıların əsas aktorlarından biri kimi çıxış edir.
Qlobal geosiyasi səviyyədə: Cənubi Qafqaz uğrunda ABŞ-Rusiya və müəyyən mənada Qərb-Rusiya rəqabətinin yeni mərhələsi başladı.
Ona görə də 8 avqust 2025-ci il Vaşinqton görüşünü mən sülh sazişinin son nöqtəsi yox, Cənubi Qafqazın yeni geosiyasi arxitekturasının başlanğıcı hesab edirəm.
Ən vacibi bundan sonrakı mərhələdir. Əldə olunan siyasi razılaşmalar real iqtisadi layihələrə, açıq kommunikasiyalara və davamlı Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə çevrilərsə, onda Vaşinqton görüşü tarixə həqiqətən də Cənubi Qafqazda yeni dövrün başlanğıcı kimi düşə bilər”.
Safura Bənnayeva
Şərh yaz
