1990-cı illərin müharibəsindən yeni sülh gündəliyinə: Cənubi Qafqazda nə dəyişdi? – Anar İsayev şərh edir
Ermənistanın Azərbaycana qarşı XX əsrin 90-cı illərindən başlayan hərbi təcavüzü iki suveren dövlət arasında uzunmüddətli beynəlxalq münaqişəyə səbəb olub. Bu münaqişə nəticəsində Azərbaycanın ərazilərinin işğalı, genişmiqyaslı humanitar fəsadlar və uzun illər davam edən mürəkkəb siyasi proseslər meydana gəlib.
Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin beynəlxalq hüquqi aspektlərini necə qiymətləndirmək olar?
Münaqişənin uzunmüddətli nəticələri iki ölkənin münasibətlərinə və regionun təhlükəsizliyinə necə təsir edib?
Azərbaycan Ümid Partiyasının İdarə Heyətinin üzvü Anar İsayev Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, bu məsələyə iki müstəvidə, beynəlxalq hüquq və regional təhlükəsizlik-siyasi nəticələr baxımından yanaşmaq lazımdır. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin hüquqi çərçivəsində əsas prinsip ərazi bütövlüyü ilə xalqların öz müqəddəratını təyinetmə prinsiplərinin qarşılıqlı tətbiqi məsələsidir. BMT Nizamnaməsi dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə qarşı gücdən istifadənin yolverilməzliyini təsbit edir:
“1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması məsələsini gündəmə gətirib. Bu sənədlər münaqişənin hüquqi-siyasi çərçivəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb”.
Anar İsayev bildirib ki, eyni zamanda, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin 2015-ci il qərarı da münaqişə nəticəsində məcburi köçkünlərin mülkiyyət və yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüquqları baxımından mühüm hüquqi presedentlərdən biridir.
Onun sözlərinə görə, 2020-ci il müharibəsindən və 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində nəzarətini bərpa etməsindən sonra hüquqi gündəm müəyyən qədər dəyişib. Artıq əsas məsələlərdən biri dövlətlərarası sülh sazişi, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması və kommunikasiyaların açılmasıdır.
“Münaqişə yalnız Azərbaycan və Ermənistan münasibətlərinə deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik sisteminə təsir edib.
Birincisi, uzun illər davam edən işğal iki ölkə arasında dərin siyasi və ictimai etimadsızlıq yaradıb.
İkincisi, yüz minlərlə insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi ciddi sosial-humanitar nəticələr doğurub. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə minalanma problemi isə münaqişənin hərbi mərhələsinin bitməsindən sonra belə təhlükəsizlik məsələsi olaraq qalır.
Üçüncüsü, münaqişə regionda xarici güclərin rəqabətini gücləndirib. Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı və ABŞ müxtəlif dövrlərdə prosesə fərqli səviyyələrdə cəlb olunublar. Bu isə Qarabağ məsələsini regional geosiyasi təhlükəsizlik arxitekturasının mühüm elementinə çevirib.
Dördüncüsü, 2020-ci ildən sonra Cənubi Qafqazda yeni nəqliyyat və kommunikasiya gündəliyi formalaşıb. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması artıq yalnız Qarabağ məsələsi ilə deyil, sərhədlər, nəqliyyat bağlantıları, regional iqtisadi əməkdaşlıq və təhlükəsizlik məsələləri ilə də əlaqələndirilir”, deyə o əlavə edib.
Politoloq vurğulayıb ki, bu münaqişənin ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, 1990-cı illərin işğal və müharibə reallığından 2020-ci ildən sonrakı normallaşma və sülh gündəliyinə keçid baş verib. Lakin hərbi mərhələnin başa çatması avtomatik olaraq siyasi və hüquqi nəticələrin tam həll edilməsi demək deyil:
“Davamlı sülh üçün əsas məsələlər qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, dövlətlərarası sərhədin hüquqi müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiya xətlərinin açılması, humanitar məsələlərin həlli və uzunmüddətli etimad mexanizmlərinin yaradılmasıdır.
Bu baxımdan Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyi təkcə iki dövlət arasındakı münasibətlərin deyil, Cənubi Qafqazın yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq modelinin formalaşmasının əsas göstəricilərindən biri olacaq”.
Şərh yaz
